İnsülin Nasıl Keşfedildi? 14 Kasım Dünya Diyabet Günü’nün Hikâyesi

Dr. Ömer Bircan tarafından hazırlandı · Hekim
Son güncelleme: 14 Kasım 2026

Her yıl 14 Kasım’da dünya genelinde Dünya Diyabet Günü kutlanır. Bu tarih rastgele seçilmemiştir: insülinin keşfinde en önemli payı olan Kanadalı cerrah Frederick Banting’in doğum günüdür. İnsülinin keşfinden önce tip 1 diyabet tanısı alan bir çocuk genellikle birkaç ay ya da birkaç yıl içinde hayatını kaybederdi. Bu yazıda tıp tarihinin en önemli keşiflerinden birinin hikâyesini bulabilirsiniz.

İnsülinden önce diyabet

Diyabet binlerce yıldır bilinen bir hastalıktır. Antik Mısır papirüslerinde aşırı idrara çıkmadan söz edilir; Hint hekimleri hastaların idrarının karıncaları çektiğini, yani tatlı olduğunu fark etmişti. “Diyabet” kelimesi Yunanca “içinden geçip giden” anlamına gelir; “mellitus” ise Latincede “bal gibi tatlı” demektir. İnsülin öncesinde tek tedavi, hastaların açlığa yakın, çok düşük kalorili diyetlerle bir süre daha yaşatılmasıydı.

Keşfe giden yol

• 1869: Alman tıp öğrencisi Paul Langerhans, pankreasın içinde adacık şeklinde dağılmış farklı hücre gruplarını tanımladı. Bu hücreler bugün onun adıyla “Langerhans adacıkları” olarak anılır.
• 1889: Oskar Minkowski ve Joseph von Mering, pankreası çıkarılan bir köpekte şeker hastalığı geliştiğini gösterdi. Böylece pankreas ile diyabet arasındaki ilişki ortaya kondu.
• 1900’lerin başı: Pek çok araştırmacı pankreastan şeker düşürücü bir madde elde etmeye çalıştı; ancak özütler ya etkisizdi ya da ciddi yan etkiler yapıyordu. Romanyalı fizyolog Nicolae Paulescu da 1921’de “pankreatin” adını verdiği bir özütle önemli sonuçlar yayımlamıştı.

1921: Toronto’daki keşif

Ortopedi cerrahı Frederick Banting, pankreas kanalı bağlandığında sindirim salgısı yapan dokunun körelirken adacıkların korunduğunu okuduğu bir makaleden yola çıkarak bir fikir geliştirdi. Toronto Üniversitesi’nde fizyoloji profesörü John Macleod’un laboratuvarında, tıp öğrencisi Charles Best ile birlikte 1921 yazında çalışmaya başladı.

Banting ve Best, köpeklerden elde ettikleri pankreas özütünü pankreası çıkarılmış köpeklere vererek kan şekerini düşürmeyi başardılar. Biyokimyacı James Collip, özütü insanlarda kullanılabilecek kadar saflaştırma yöntemini geliştirdi.

İlk hasta: Leonard Thompson

Ocak 1922’de Toronto Genel Hastanesi’nde yatan, tip 1 diyabetli 14 yaşındaki Leonard Thompson insülin yapılan ilk hasta oldu. İlk enjeksiyon yeterince saf olmadığı için alerjik reaksiyon yaptı. Collip’in saflaştırdığı özütle yapılan ikinci denemede kan şekeri belirgin şekilde düştü ve çocuğun durumu düzeldi. Bu gelişme kısa sürede dünyaya yayıldı; ölmek üzere olan çocuklarla dolu hastane koğuşlarında insülin, hastaları adeta hayata döndürdü.

Nobel Ödülü ve 1 dolarlık patent

1923 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü Banting ve Macleod’a verildi. Best’in ödülde adının olmamasına tepki gösteren Banting ödül parasını Best ile, Macleod ise Collip ile paylaştı. Banting, Best ve Collip insülinin patentini Toronto Üniversitesi’ne sembolik olarak 1’er dolara devretti. Banting’in, insülinin herkese ulaşması gerektiği düşüncesiyle “İnsülin bana değil, dünyaya aittir” dediği aktarılır.

Sonraki 100 yıl

• 1930’lar–1950’ler: Etkisi daha uzun süren protamin ve NPH insülinler geliştirildi; günde birkaç enjeksiyon yerine daha az enjeksiyonla tedavi mümkün oldu.
• 1955: Frederick Sanger insülinin yapısını çözdü; bu, yapısı çözülen ilk protein oldu.
• 1980’ler: Hayvan pankreasından elde edilen insülin yerine, genetik mühendislikle üretilen insan insülini kullanıma girdi.
• 1990’lar ve sonrası: Hızlı ve uzun etkili insülin analogları, insülin kalemleri, insülin pompaları ve sürekli şeker ölçüm sensörleri geliştirildi.

Bugün kullanılan insülin türleri hakkında bilgi için insülin türleri yazımıza bakabilirsiniz.

Dünya Diyabet Günü

Dünya Diyabet Günü, artan diyabet sıklığına dikkat çekmek amacıyla 1991’de Uluslararası Diyabet Federasyonu ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından başlatıldı; 2006’da Birleşmiş Milletler tarafından resmi gün olarak kabul edildi. Simgesi mavi halkadır. Bu gün, özellikle tip 2 diyabetin erken tanısı ve önlenmesi için farkındalık yaratmayı amaçlar.

Siz de bugün 2 dakikanızı ayırarak diyabet risk testimizi yapabilir, diyabetin nasıl başladığını ve tanının nasıl konulduğunu öğrenebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tip 2 diyabette de insülin kullanılır mı?

Bazı tip 2 diyabetli kişilerde, hastalığın süresine ve pankreasın insülin üretimine göre insülin gerekebilir. Bu karar tahlillere göre hekim tarafından verilir.

Kliniğimizin diyabet tedavisine yaklaşımı nasıl gelişti?

Dr. Ömer Bircan’ın tedavi yaklaşımının hikâyesini bu yazımızda bulabilirsiniz.

Ne zaman hekime başvurmalıyım?

Susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı ya da yorgunluk gibi şikâyetleriniz varsa kan şekerinizi ölçtürün. Online randevu alabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz. Tanı ve tedavi için hekiminize danışınız.